Nevşehir Nar Kasabası

KAPADOKYA DOĞAL VE KÜLTÜREL MİRAS ALANLARININ KORUMA VE PLANLAMA SÜREÇLERİ 1983’te 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma (KTVK) Kanunu’ nun ve 1986’da 3194 sayılı İmar Kanunu’ nun yürürlüğe girmesi ile Kapadokya’da yerleşimler özelinde planlama ve sit çalışmaları hız kazanmıştır. 1984 yılında 2981 sayılı kısaca İmar Affı5 olarak anılan Kanun’un 6. maddesinde belirtilen, “Şimdiye kadar karar verilmiş eski eserler ile bunların koruma alanları ve sit bölgelerine ilişkin kararlar, 2863 sayılı Kanun uyarınca, Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten başlamak üzere en geç 2 yıl içinde yeniden KTB tarafından belirlenir ve ilan edilir.” hükmü gereği 80’lerin ikinci yarısında bölge genelindeki yerleşimler için sit alanları tekrar irdelenmiş ve yeniden sit tescil kararları alınmıştır.

Bu irdeleme çalışması sonrasında sit alanı 5 sınırlarının büyük oranda korunduğu görülmekle birlikte6, tescil işlemlerinde sayısal olarak nasıl bir değişim olduğuna arşiv kayıtlarından ulaşılamamaktadır. Bu dönemin hem bölge hem Türkiye için en önemli gelişmelerinden biri de 1985 yılında Kapadokya’nın Dünya Miras Listesi’ne girmesidir.

İstanbul ile birlikte Türkiye’nin ilk DMA olan Kapadokya’da merkezde kalan ve daha sonra MP ilan edilen Ürgüp, Göreme, Ortahisar, Uçhisar ve Çavuşin yerleşimlerini içeren bir alan ile Derinkuyu ve Kaymaklı yer altı şehirleri, Karlık, Karain, Yeşilöz ve Soğanlı olmak üzere toplam yedi alan DMA içerisine dahil edilmiştir.

Dünya Miras Alanı sınırları içinde bölgenin merkezinde kalan ve Göreme Açık Hava Müzesi ve çevresini içeren alan, ulusal mevzuatlar çerçevesinde, 1986 yılında Milli Park olarak ilan edilmiştir7 (Şek. 3). 1987 yılında KTVK Kanunu’nda değişiklik yapan 3386 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesi ile birlikte Bakanlığın belirlediği alanlarda Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulları kurulmuştur. Bu kapsamda 1987 yılında, Kapadokya’yı da içine alan bölgeden sorumlu olmak üzere, Kayseri Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu (KTVKK) kurulmuştur. 1987 yılının şubat ayında Nevşehir Valiliği, bölgedeki kaçak yapılaşmanın önüne geçebilmek için İl Jandarma Alay Komutanlığı, Bayındırlık ve İskân Müdürlüğü ve Müze Müdürlüğünden birer uzmanla, düzenli olarak bölgede denetimler yapılmasını kararlaştırmıştır. Bugün bile Kapadokya’daki en önemli koruma sorunlarının başında alanda gerekli denetimlerin yapılamıyor olması sıralanabilirken, 80’li yıllarda bu durumun fark edilip önlenmeye çalışılması, alanın korunması adına önemli bir girişim olarak ele alınabilir. Bu konuyla ilgili Kayseri KTVKK, 11.07.1987 tarihli 71 no.lu kararı ile söz konusu Komisyon tarafından belirlenen izinsiz yapıların durdurulması, gerekirse yıkılması ve bundan sonraki her türlü plan ve proje için Kurul kararının alınması gerektiğini belirtmiştir. Fakat Komisyon gerekli tespitleri yapmış ve Kurul kararları alınmış olmasına rağmen maalesef alanda kaçak yapılara ilişkin etkin bir uygulamaya gidilememiştir.

Kayseri KTVKK’ nun 1988 yılında aldığı 264 sayılı kararla bölgesel nazım plan yapılmasının istenmesi üzerine, aynı yıl ÇDP revizyonu için çalışmalar başlamıştır. Oldukça kaotik ve uzun bir süreç geçiren ÇDP revizyon çalışmaları 90’lı yıllarda ve hatta 2000’li yılların başında Kapadokya’daki koruma çalışmalarının en temel konusu olmuştur.

Kapadokya’nın korunmasıyla ilgili konu başlıkları arttıkça bölge özelinde bir “koruma kurulu” ihtiyacı da ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede, 1994 yılında Nevşehir’de Kültür Bakanlığı tarafından, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu (KTVKK), kurulmuştur.

Nevşehir, Niğde, Aksaray, Kırşehir illerinde 1994’ten sonraki korumayla ilgili her türlü işlem bu Kurul tarafından yürütülmüştür. 12.11.1999 tarihinde Nevşehir KTVKK’nun 1123 no.lu kararı ile 1996’da başlayan sit irdeleme çalışmaları üç yıl sonunda kesinleştirilmiştir. Bu kararla 1/25.000 ölçekli harita üzerinden 1., 2. ve 3. Derece Doğal, Arkeolojik ve Kentsel Sit sınırlarının belirlenmesi; ayrıca Kentsel Sit sınırlarının detaylandırılabilmesi için koruma amaçlı imar planlarının hazırlanması istenmiştir. Bu alanlardaki geçici dönem yapılaşma koşulları ise 26.11.1999 tarihli 1148 no.lu kararla belirlenmiştir. 1123 no.lu kararın en önemli özelliği, bölgede daha önce sadece Doğal, Tarihi Sit ve tampon bölge olarak adlandırılan alanlarda tampon bölgelerin kaldırılarak Doğal Sit derecelendirmelerinin yapılması ve ayrıca Arkeolojik ve Kentsel Sit sınırlarının belirlenmesidir. 2000 yılının ikinci yarısında geçiş dönemi yapılaşma koşulları bir yıllık süresini doldurduğu ve bu süre içerisinde çoğu yerleşme için koruma amaçlı imar planları hazırlanmadığı için sürenin uzatılması kararı alınmıştır. 2000 yılı itibariyle koruma amaçlı imar planı (KAİP) hazırlanan yerleşmeler; Nar (1993), Göreme (1994), Derinkuyu (1992), Suvermez (1995), Avanos (1998)’tur. 2003 yılında 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu (TTK)’ nda yapılan değişiklikler doğrultusunda, daha önce 1989 yılında tespit edilen “Nevşehir ve Çevresi Turizm Alanı”, 2005 yılında sınırları değiştirilerek “Kapadokya Kültür ve Turizm Koruma Geliştirme Bölgesi (KTKGB)” adıyla tekrar tescil edilmiştir. KTKGB ilanı ile söz konusu alanda her ölçekteki imar plânını yapmaya, yaptırmaya, re’sen onaylamaya ve tadil etmeye KTB yetkili kılınmıştır. Bu alanlardaki planlama eylemleri “Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgelerinde ve Turizm Merkezlerinde İmar Planlarının Hazırlanması ve Onaylanmasına İlişkin Yönetmelik” kapsamında yürütülmüştür. 2011 Dönemi: 2011 yılında önce 644 sayılı KHK ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığının (ÇŞB) Teşkilat ve Görevlerinin belirlenmesi, ardından aynı yıl bu kararnamede bazı değişiklikler yapan 648 sayılı KHK’nın yayınlanmasıyla Kapadokya’daki kültürel ve doğal varlıkların korunması ile ilgili yasal ve yönetsel yapıda bazı değişiklikler yaşanmıştır. Bölgede 2011 yılına kadar KTB’na bağlı kurumlar tarafından yürütülen kültürel ve doğal varlıkların korunmasıyla ilgili tespit, tescil, karar vb. işlemler, 648 sayılı KHK çerçevesinde birbirinden ayrılmış ve farklı kurumların sorumluluğuna verilmiştir. İlgili KHK uyarınca, 2011 yılından itibaren Kapadokya’da kültürel varlıkların korunması ile ilgili işlemler KTB bünyesindeki Nevşehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu (KVKBK) tarafından, doğal varlıkların korunması ile ilgili işlemler ise ÇŞB bünyesinde oluşturulan Nevşehir Tabiat Varlıkları Komisyonu (TVK) tarafından yürütülmeye başlanmıştır. 2018 yılına gelindiğinde, 3194 sayılı İmar Kanunu’na eklenen geçici 16. madde ile imar düzenine aykırı yapılan yapılara, yapı kayıt belgesi düzenlenmesine yönelik işlemler, Kapadokya’da da uygulanmaya başlamıştır. “İmar Barışı13” olarak adlandırılan Kanun doğrultusunda bölgede birçok kaçak yapının, yapı kayıt belgesi alabilmek için başvurduğu; bununla birlikte birçok yapının da sırf bu Kanun kapsamına girebilmek için Kanun’dan sonra uygunsuz bir şekilde inşa edildiği bilinmektedir.

Bunların yanında, Kanun’un getirdiği avantajlardan faydalanmak isteyenler tarafından 2018 yılının ikinci yarısından itibaren, yapılaşmaya izin verilmeyen Doğal Sit alanlarında kalan arazilerde çok sayıda yeni kaçak yapı yapılmış ve bu yapılar için de yapı kayıt belgesi alınmıştır.

Burada, yapının 2018 yılından önce inşa edilip edilmediği bilgisi, sistem tarafından tamamen beyana dayalı olarak alındığı için, Kapadokya’daki korunan alanlarda da yanlış beyanla çok sayıda yapı için kayıt belgesi alınmıştır. Nevşehir il genelinde 2019 Aralık itibariyle yaklaşık 24.000 adet yapı kayıt belgesi alındığı bilinmekte; bu sayının önemli bir kısmının sit alanlarında kaldığı tahmin edilmektedir. 7143 sayılı Kanun’un Kapadokya’da Kentsel Sit alanlarında da benzer etkileri olmuştur. Kentsel sit alanları içinde KAİP ya da Kurul kararı yapılaşma koşullarına aykırı uygulamalar imar affı kapsamında yapı kayıt belgesi alabilmiştir. Kentsel Sit alanlarındaki uygulamaların 1 Ocak 2018 öncesi yapılıp yapılmadığının anlaşılması durumunda yıkım işlemleri yapılmaktadır. 2019 Dönemi: 2018 yılında, ülke genelinde Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmesinin kamu yönetimi gibi planlamayı da merkezileştirdiği görülmektedir. Sürecin bir yansıması olarak 2019 yılında Kapadokya ile ilgili farklı bir idari yapılanmaya gidilmiş ve Haziran 2019’da 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanun yürürlüğe girmiştir.

Bu Kanun’la, Nevşehir il sınırları içindeki sit alanlarının büyük çoğunluğunu, MP alanını ve KTKGB alanını kapsayan “Kapadokya Alanı” tarif edilmiş ve sınırları çizilmiştir. Söz konusu Kanun çerçevesinde alanda koruma ile ilişkili her türlü eylemi planlayacak, yapacak ve yürütecek bir Alan Başkanlığı ve onunla birlikte çalışacak kurulmuştur.

Bu düzenleme ile daha önce bölgede görev yapan Nevşehir KVKBK ile TVK’ nun görev ve yetkileri de Başkanlık bünyesinde kurulan Alan Komisyonu’na devredilmiştir.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2076731

Nevşehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Hakkında

Nevşehir Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Müdürlüğü, Resmi Gazetenin 22 Kasım 1990 gün ve 20703 sayılı nüshasında yayımlanan Bakanlar Kurulu’nun 1990-1090 sayılı kararname eki olarak, Nevşehir Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu kurulmuştur.

Buna dayalı olarak Bakanlık Makamının 25.01.1994 gün ve 216 sayılı oluru ile Nevşehir Koruma Kurulu kurulmuştur. Mayıs 1994 tarihinden bu yana kurul faaliyetlerini sürdürmektedir. Görev alanlarımız Nevşehir-Niğde ve Kırşehir illerinden oluşmaktadır.

BÖLGE KURULLARININ GÖREVİ

Koruma kurulları, Koruma Yüksek Kurulunun ilke kararları çerçevesinde olmak kaydıyla aşağıdaki işleri yapmakla görevli ve yetkilidir.

a) Bakanlıkça tespit edilen veya ettirilen korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarının tescilini yapmak,

b) Korunması gerekli kültür varlıklarının gruplandırılmasını yapmak,

c) Sit alanlarının tescilinden itibaren üç ay içinde geçiş dönemi yapı şartlarını belirlemek,

d) Koruma amaçlı imar planları ile bunların her türlü değişikliklerini inceleyip karar almak,

e) Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının koruma alanlarının tespitini yapmak,

f) Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarından özelliklerini kaybetmiş olanlarının tescil kaydını kaldırmak,

g) Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ve koruma alanları ile sit alanlarına ilişkin uygulamaya yönelik kararlar almak.    16/6/2005 tarihli ve 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun uyarınca ilan edilen yenileme bölgelerinde yenileme projelerini onaylamak üzere 5366 sayılı Kanun uyarınca oluşturulan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları da bu maddede belirtilen işleri yapmakla görevli ve yetkilidir.

Koruma bölge kurullarının başkan ve yardımcıları, üyeler arasından kurulca seçilir. Başkanın yokluğunda kurula, başkan yardımcısı başkanlık eder.

Koruma bölge kurulları, toplantıya katılması gereken üyelerin salt çoğunluğuyla toplanır ve toplantıya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile karar alırlar. Ancak karar yeter sayısı Bakanlık ve Yükseköğretim Kurulunca seçilen üye sayısının salt çoğunluğundan az olamaz. Alınan kararlar bu Kanun ve ilke kararlarındaki dayanakları ile bilimsel gerekçeleri belirtilerek yazılır.

Koruma bölge kurullarının teknik ve idari hizmetleri, koruma bölge kurulu müdürlükleri tarafından yürütülür. Üçten fazla koruma bölge kurulu bulunan illerde, kurullar arasında teknik ve idari işlerde koordinasyonu sağlamak üzere koruma bölge kurulları koordinasyon müdürlüğü kurulur. Koruma bölge kurulu müdürlükleri, koruma bölge kurulları koordinasyon müdürlüğüne bağlı olarak çalışır.

Koruma bölge kurulu, belgeleri tam olarak koruma bölge kuruluna ibraz edildiği tarihten itibaren, koruma amaçlı imar plânlarını en geç altı ay, uygulamaya yönelik projeleri ise en geç üç ay içinde karara bağlar.

Taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları, bunların koruma alanları ve sit alanlarında, 3194 sayılı İmar Kanununun 21 inci maddesi kapsamına giren ruhsata tâbi olmayan tadilat ve tamiratlar; özgün biçim ve malzemeye uygun olarak, bünyesinde koruma, uygulama ve denetim büroları kurulmuş idarelerin izin ve denetimi ile yapılır. Bunların dışında her türlü inşaî ve fizikî müdahale koruma bölge kurulunun izni ile yapılır.

Ancak, koruma amaçlı imar plânı onaylanmış sit alanlarında, taşınmaz kültür varlığının bulunduğu parseller dışındaki inşaî ve fizikî müdahaleler, koruma amaçlı imar plânı hükümleri doğrultusunda, bünyesinde koruma, uygulama ve denetim büroları kurulmuş idarelerin izin ve denetimi ile yapılır.

Vakıflar Genel Müdürlüğü idare ve denetiminde olan mazbut vakıfların veya mülhak vakıfların mülkiyetindeki kültür varlıklarının 3194 sayılı İmar Kanununun 21 inci maddesi kapsamına giren ruhsata tâbi olmayan tadilat ve tamiratları, özgün biçim ve malzemeye uygun olarak Vakıflar Genel Müdürlüğünce yaptırılır. Taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile bunların koruma alanlarında yapılan tadilat ve tamiratlara ilişkin uygulama öncesi ve sonrasına ait rapor ve belgeleri, ilgili idareler ve Vakıflar Genel Müdürlüğünce ilgili koruma bölge kurulu müdürlüklerine gönderilir.

Bu maddenin uygulanmasına ilişkin hususlar Bakanlıkça çıkarılacak bir yönetmelikle belirlenir. (2863 sayılı yasa, madde 57) BÖLGE KURULLARININ OLUŞUMU

Koruma Kurulları aşağıda belirtilen üyelerden oluşur;

a) Arkeoloji, sanat tarihi, hukuk, mimari ve şehir plancılığı konularında uzmanlaşmış kişiler arasından Bakanlıkça seçilecek beş temsilci,

b) Yükseköğretim Kurulunca, kurumlarının arkeoloji, sanat tarihi, mimarlık, şehircilik bilim dallarından aynı daldan olmamak üzere iki öğretim üyesi,

c) Görüşülecek konu, belediye sınırları içinde ise ilgili belediye başkanı veya teknik temsilcisi, dışında ise ilgili valilikçe seçilecek teknik temsilci,

d) Görüşülecek konu, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı ile ilgili ise Bayındırlık ve İskan Müdürlüğünden bir teknik temsilci,

e) Görüşülecek konu, Vakıflar Genel Müdürlüğü ile ilgili ise Vakıflar bölge müdürü veya teknik temsilcisi,

f) Görüşülecek konu, Çevre ve Orman Bakanlığı ile ilgili ise konuyla ilgili teknik temsilci.

g)

Görüşülecek konunun müze müdürlüğünü ilgilendirmesi halinde ilgili müze müdürü.

Ayrıca kurula oy hakkı olmamak kaydıyla danışman uzman çağırılabilir.

İlgili meslek odaları koruma bölge kurulu toplantılarına gözlemci olarak katılabilirler.      ( 2863 sayılı yasa, madde 58)

https://korumakurullari.ktb.gov.tr/TR-89569/koruma-bolge-kurulumuz-hakkinda.html